Informacja o zabytku

Kozłówka - zespół pałacowo-parkowy

Ogólne informacje

Typ zabytku:
park, pałac, zespół rezydencjonalny
Chronologia:
lata 30. XVIII - początek XX w.
Forma ochrony:
pomnik historii
Lokalizacja:
Właściciel praw autorskich:
Narodowy Instytut Dziedzictwa
NID CC-BY-NC-ND
domena publiczna
Typ licencji:
CC Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska
CC Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska
domena publiczna
Licencja:
http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/pl/legalcode

Powiązane zabytki

Mapy
Repo

Galeria

Kozłówka, widok założenia pałacowego z XVIII-wieczną oficyną kuchenną (południową)

Kozłówka, widok założenia pałacowego z XVIII-wieczną oficyną kuchenną (południową)


  1. Tekst prezentujący pomnik historii - Kozłówka - zespół pałacowo-parkowy
  2. Rozporządzenie Prezydenta RP uznające Kozłówkę - zespół pałacowo-parkowy za pomnik historii
  3. Kozłówka, elewacja ogrodowa pałacu
  4. Kozłówka, portyk w elewacji frontowej pałacu, XIX/XX w.
  5. Kozłówka, jedna z wież dostawionych w trakcie rozbudowy pałacu, XIX/XX w.
  6. Kozłówka, detal elewacji południowej pałacu
  7. Kozłówka, kaplica pałacowa wzorowana na wersalskiej, 1904-1910
  8. Kozłówka, po prawej budynek tzw. teatralni wzniesiony naprzeciwko kaplicy po 1904 r.
  9. Kozłówka, oficyna północna dobudowana za kaplicą, XIX/XX w.
  10. Kozłówka, zamykający zabudowę dziedzińca budynek dawnej wozowni, dziś Galeria Sztuki Socrealizmu
  11. Kozłówka, zrekonstruowany ogród francuski
  12. Kozłówka, XIX-wieczna fontanna przed elewacją ogrodową pałacu

Opis zabytku:

Zespół pałacowo-parkowy w Kozłówce został uznany za pomnik historii w 2007 roku.
Kozłówka to wybudowana w latach 30. XVIII wieku arystokratyczna rezydencja o układzie kompozycyjnym reprezentującym barokowy typ „entre cour et jardin”. Na przełomie XIX i XX wieku, kiedy należała do jednego z najbardziej wpływowych rodów magnackich Rzeczypospolitej – Zamoyskich, została poddana znacznej rozbudowie, stając się wyjątkowej okazałości pałacem zaliczanym do najlepszych realizacji neobarokowych w Polsce. Wpisuje się on w nurt popularnych w tym okresie modernizacji, które przeistaczały stare siedziby w dumne rodowe rezydencje pełne rodzinnych pamiątek, jednocześnie dostosowane do wymogów współczesnego życia, bez uszczerbku dla ich historycznej atrakcyjności. Zachowanie pierwotnej kompozycji przestrzennej, umiejętne wykorzystanie elementów zastanego założenia, świadome operowanie stylami historycznymi – tak w formie architektonicznej, jak i wystroju wnętrz o licznych odwołaniach do przeszłości, dziejów rodu i ojczyzny, świadczy o kulturze artystycznej właścicieli i ich szacunku do tradycji.
Kozłówka najlepiej ze wszystkich rezydencji magnackich w Polsce przetrwała dziejowe kataklizmy. O utrzymanie autentyzmu miejsca, z zachowanym szczęśliwie wyposażeniem i zbiorami artystycznymi, dba dziś użytkujące je w sposób wzorcowy Muzeum Zamoyskich.

Historia
Zabudowę majątku Kozłówka rozpoczął Michał Bieliński, wojewoda chełmiński, starosta sztumski i kowalewski, podskarbi ziem pruskich, który w jego posiadanie wszedł w 1735 roku poprzez małżeństwo z Teklą Pepłowską. Prace przy budowie pałacu, zaprojektowanego prawdopodobnie przez Józefa Fontanę związanego z rodziną Bielińskich, prowadzone były pod koniec lat 30. XVIII wieku. Przy dziedzińcu wzniesione zostały budynki stajni i wozowni, dwie parterowe kordegardy i oficyna południowa (kuchenna). Następny właściciel, syn Franciszek Bieliński, wobec postępującego upadku rodu podjął decyzję o sprzedaży dóbr.
W 1799 roku Kozłówka stała się letnią posiadłością rodziny Zamoyskich – najpierw Aleksandra, XI ordynata na Zamościu, a po jego przedwczesnej śmierci Anny z Zamoyskich Sapieżyny. Kolejnym właścicielem był jej bratanek Jan Zamoyski. W 1870 roku ofiarował on dobra kozłowieckie, prawdopodobnie w prezencie ślubnym, swojemu starszemu synowi Konstantemu Zamoyskiemu, który wraz z żoną Anielą z Potockich osiadł tu na stałe. Ambicją jego było przekształcenie skromnego założenia Bielińskich w wielkopańską rezydencję oraz uzyskanie dla dóbr statusu ordynacji, co nastąpiło w 1903 roku na mocy carskiego ukazu. Gruntowna przebudowa pałacu miała miejsce w latach 1898-1904; skompletowano też wyposażenie w stylu II Cesarstwa. Całe założenie wzbogacone zostało o oficynę północną, kaplicę i teatralnię.
W 1923 roku majątek przeszedł w ręce Adama Zamoyskiego, któremu nie udało się utrzymać go w całości i obronić przed parcelacją. Ostatnim właścicielem został w 1940 roku jego syn Aleksander, major Wojska Polskiego. Pałac stał się w tym czasie miejscem schronienia osób wysiedlonych i uchodźców. Żona Jadwiga z Brzozowskich opuściła Kozłówkę w 1944 roku w obliczu zbliżającego się frontu. Wywiezione przez nią do Warszawy najcenniejsze dzieła zostały zniszczone w czasie powstania warszawskiego. Sam pałac z pozostawioną większą częścią wyposażenia przetrwał okres wojny bez poważniejszych strat.
4 listopada 1944 roku zostało tu utworzone muzeum (pierwsze w wyzwolonej spod okupacji niemieckiej Polsce), w 1954 roku przekształcone w Centralną Składnicę Muzealną Ministerstwa Kultury i Sztuki. W 1956 roku obiekt uznany został za zabytek, a niedługo później podjęto jego rewaloryzację według projektu profesora Gerarda Ciołka. W 1976 roku reaktywowano placówkę muzealną, która od 1992 roku funkcjonuje pod nazwą Muzeum Zamoyskich w Kozłówce.

Opis
Założenie pałacowo-parkowe w Kozłówce prezentuje barokowy typ rezydencji „entre cour et jardin” (między dziedzińcem a ogrodem). Ukształtowane jest wokół jednej osi przebiegającej przez środkową aleję tzw. gwiazdy (zadrzewionego terenu z odchodzącymi promieniście ścieżkami, poprzedzającego właściwy kompleks), bramę wjazdową, dziedziniec z częścią gospodarczą, pałac i park. Jej przedłużenie stanowi lipowy gościniec za budynkami dawnego folwarku oraz droga w stronę Kamionki.
Centralnym członem układu kompozycyjnego jest pałac wzniesiony pomiędzy rokiem 1735 a 1742. Jego dzisiejszy wygląd jest efektem gruntownej przebudowy, z wykorzystaniem barokowych elementów, którą rozpoczęto w ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku (do 1914 roku) przy współudziale Jana Heuricha syna. Pierwotny późnobarokowy korpus urozmaicają ryzality w fasadach frontowej i ogrodowej oraz elewacjach bocznych. Środkowy ryzalit fasady frontowej przysłonięty jest dobudowanym na przełomie XIX i XX wieku trójarkadowym podcieniem, wspierającym taras z czterokolumnowym portykiem zwieńczonym trójkątnym szczytem. Bryłę flankują dwie reprezentacyjne czworoboczne wieże, także z czasów przebudowy, przylegające do trójarkadowych podcieni wspierających tarasy elewacji bocznych. Detal architektoniczny utrzymany jest w stylu późnego baroku i rokoka.
Budynek pałacu łączy się z kaplicą dobudowaną w latach 1904-1910, reprezentującą modny w architekturze końca XIX wieku „kostium francuski”. Jest ona uproszczoną wersją kaplicy wersalskiej, nawiązującą do pierwowzoru także w wystroju wnętrza. Podobną bryłę ma budynek dawnego teatru usytuowany po przeciwnej stronie dziedzińca, połączony z pałacem parawanowym murem z arkadą przejazdową, zwieńczonym kamienną balustradą.
Do teatralni przylega dawna, XVIII-wieczna oficyna kuchenna. Jest to piętrowy jedenastoosiowy budynek zwieńczony trójkątnym szczytem. Jej architektonicznym odpowiednikiem w symetrycznym rozplanowaniu dziedzińca jest przeciwległa oficyna północna, dodana w trakcie rozbudowy na przełomie XIX i XX wieku. Częścią pierwotnego założenia są też dwie kordegardy usytuowane po obu stronach dziedzińca, skośnie w stosunku do pozostałej zabudowy.
Z pierwszej fazy budowy kompleksu pochodzą budynki stajni (obecnie Powozownia oraz magazyny dzieł sztuki) i wozowni (zaadaptowana na Galerię Sztuki Socrealizmu i kawiarnię). Poza ścisłą strukturą dziedzińca zlokalizowane są budynki gospodarcze.
W parku, po rekonstrukcji barokowego założenia ogrodowego z XVIII wieku, część centralną zajmuje regularny ogród francuski otoczony rzędem lip. W symetrycznie ukształtowane, obwiedzione opaskami z bukszpanu partery wkomponowana jest XIX-wieczna fontanna z grupą figuralną przedstawiającą trzy putta. W głębi znajduje się pomnik z 1930 roku w postaci brązowej płyty ze sceną braterstwa wojsk polskich i francuskich, kryjącej prochy żołnierzy napoleońskich zmarłych w kampanii 1812 roku. Od południa, na terenie dawnego ogrodu włoskiego, zachował się szpaler grabowy z XIX wieku. Dawna bażantarnia położona w części północnej ma obecnie charakter parku leśnego. Drzewostan składa się między innymi ze szlachetnych okazów dębów, będących pomnikami przyrody.

Wpis do rejestru zabytków
Zespół pałacowo-parkowy w Kozłówce wpisany jest do rejestru zabytków województwa lubelskiego na podstawie decyzji z dnia 16 czerwca 1970 r., nr rejestru A/457  oraz z dnia 16 marca 1995 r. (uściślenie przedmiotu ochrony).

Oprac. A. Kucińska-Isaac



Nowe zabytki

Gdańsk - miasto w zasięgu obw...

Gdańsk - miasto w zasięgu obw...

Zabytkowa część Gdańska w obrębie XVII-wiecznych fortyfikacji...

Toruń - Stare i Nowe Miasto

Toruń - Stare i Nowe Miasto

Zabytkowa część Torunia – Stare i Nowe Miasto – została uznana...

Kórnik - zespół zamkowo-parko...

Kórnik - zespół zamkowo-parko...

Zamek kórnicki uznany został za pomnik historii w 2011 roku....

Grunwald - pole bitwy

Grunwald - pole bitwy

Pola Grunwaldzkie, miejsce gdzie rozegrała się jedna z najsłynniejszych...

Racławice - teren historyczne...

Racławice - teren historyczne...

Pole bitwy pod Racławicami zostało uznane za pomnik historii...

Gdańsk - pole bitwy na Wester...

Gdańsk - pole bitwy na Wester...

Pole bitwy na Westerplatte uznane zostało za pomnik historii...

Łęknica - Park Mużakowski

Łęknica - Park Mużakowski

Polska część Parku Mużakowskiego w Łęknicy została uznana za...

Gostyń-Głogówko - zespół klas...

Gostyń-Głogówko - zespół klas...

Zespół klasztorny w Gostyniu-Głogówku, istniejący w miejscu...

Lubiń - zespół opactwa benedy...

Lubiń - zespół opactwa benedy...

Zespół opactwa benedyktynów w Lubiniu został uznany za pomnik...

Kamień Pomorski - zespół kate...

Kamień Pomorski - zespół kate...

Zespół katedralny w Kamieniu Pomorskim został uznany za pomnik...

Żagań - poaugustiański zespół...

Żagań - poaugustiański zespół...

Kompleks dawnego klasztoru augustianów w Żaganiu został uznany...

Ląd nad Wartą - zespół dawneg...

Ląd nad Wartą - zespół dawneg...

Dawne opactwo cysterskie w Lądzie nad Wartą zostało uznane za...